درسنامه آموزشی دین و زندگی (3) انسانی کلاس دوازدهم انسانی

بیش از چهارده قرن از فرودآمدن پیامبر مکرم اسلام (ص)، در یک سپیده‌دم تاریخ‌ساز، از فراز جبل‌النور، که غارحرا در آن قرار داشت، می‌گذرد. در آن روزها از اهالی مکه، کسی تصور نمی‌کرد که این انسانی که در حال پایین آمدن از کوه است، پایه‌گذار تمدنی در جهان شود که از سایر تمدن‌های عصر خود پیش بیفتد و آثار و برکات خود را به تمدن‌های بعد نیز برساند. در صبح یکی از همان روزهای آغازین بعثت، یحیی بن عفیف، از اهالی طائف، میهمان عباس -عموی پیامبر- بود. او می‌گوید:

«در گوشه‌ای از مسجدالحرام ایستاده بودم و کعبه را نظاره می‌کردم. ناگاه چهره‌ای شاداب را دیدم که به پهنهٔ آسمان چشم دوخته است. اندکی بعد، سوی کعبه به حرکت درآمد و کنار آن ایستاد.

پس از زمانی کوتاه، نوجوانی پیش آمد و در سمت راست او قرار گرفت. آنگاه بانویی از راه رسید و پشت سرشان ایستاد. دیدم که آن دو به پیروی از آن مرد، تعظیم کردند، برخاستند و به سجده افتادند.

گفتم: ای عباس، این کاری است عجیب و شگفت.
پاسخ داد: آری، کاری است شگفت. و ادامه داد: آن مرد را می‌شناسی؟
جواب دادم: نه، نمی‌شناسم.
گفت: نامش محمد است، پسر عبداللّٰه بن عبدالمطلب و برادرزادهٔ من. سپس پرسید: می‌دانی آن نوجوانی که همراه اوست، کیست؟
گفتم: نه.
گفت: نامش علی است، پسر ابوطالب. آن زن را چطور؟ او را می‌شناسی؟
این بار نیز پاسخم منفی بود.
گفت: او خدیجه است، همسر برادرزاده‌ام.
برادرزاده‌ام می‌گوید: «پروردگار من -که پروردگار آسمان و زمین است- مرا فرمان داده چنین نماز بگزارم». به خداوند سوگند که امروز از کران تا کرانِ این سرزمین پهناور، هیچ کس را جز این سه تن نمی‌شناسم که بر این آیین باشد.»

کمتر از نیم قرن، پس از آغاز دعوت، نام این پیام‌آور، سرزمین‌های اطراف مکه را درنوردید، قلب‌ها را تسخیر خود کرد و بر سر زبان‌های بخش عظیمی از مردم متمدن آن زمان، جاری گشت. و یک قرن بعد، این گرامی‌ترین نام، از فراز مناره‌های مساجد شهرهای بزرگ آسیا، آفریقا و اروپا به گوش مردم جهان می‌رسید و آنها را به هیجان می‌آورد. این چنین بود که پیامبر اکرم (ص) تمدنی عظیم و باشکوه را رقم زد، یعنی تمدن اسلامی.

این تغییر بنیادین و گذر از عصر جاهلیت به عصر اسلام، نیازمند تغییر در نگرش انسان‌ها و تحولی بنیادین در شیوهٔ زندگی فردی و اجتماعی مردم بود. رسول خدا (ص) این رسالت بزرگ را از شهر مکه آغاز کرد و با کمک یاران خود در مدینه، پایه‌های تمدن اسلامی را بنا نهاد.

معیارهای تمدن اسلامی

1- رسول اکرم (ص) از همان ابتدای دعوت، مردم را به یکتاپرستی دعوت کرد و فرمود:

ای مردم بگویید «معبودی جز اللّٰه نیست» تا رستگار شوید.

2- رسول خدا در کنار دعوت به توحید، افق نگاه انسان‌ها را از محدودهٔ زندگی دنیایی فراتر برد و آنان را با  زندگی در آخرت آشنا کرد.

3- رسول خدا (ص) به رسالت برانگیخته شده بود تا جامعه‌ای بنا نهد که در آن جامعه، به جای حکومت ستمگران و طاغوتیان، ولایت الهی حاکمیت داشته باشد و نظام اجتماعی بر پایهٔ قوانین و دستورات الهی استوار گردد.

این معیار، یکی از دلایل تشکیل حکومت اسلامی است که در سال گذشته، توضیح داده شد. همچنین گزارشی از خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس ارائه و مشخص شد که آنان از دایرهٔ ولایت الهی خارج شدند و آنان نه براساس دستورات الهی، بلکه براساس امیال خود حکومت می‌کردند.

4- یکی از مهم‌ترین اهداف پیامبر اکرم (ص) برپایی جامعه‌ای عدالت محور بود به طوری که در آن مظلوم بتواند به آسانی حق خود را از ظالم بستاند و امکان رشد برای همهٔ انسان‌ها فراهم باشد، نه اینکه نعمت‌ها و ثروت‌های زمین در انحصار گروهی محدود باشد. پیامبر از هر فرصتی برای رفع تبعیض‌های طبقاتیِ حاکم بر نظام جاهلی و برقراری فرهنگ برابری و مساوات در جامعه، کمال استفاده را می‌نمود و از هیچ تلاشی در این راه فروگذار نمی‌کرد.

قرآن کریم، در آنجا که اوصاف نمازگزاران را بیان می‌کند، یکی از ویژگی‌های آنها را این گونه ذکر می‌کند که آنان در مال خود برای محرومان و فقیران نیز حق معینی قرار داده‌اند و آنجا که می‌خواهد تکذیب کنندگان دین را معرفی کند، از کسانی یاد می‌کند که یتیمان را از خود می‌رانند و دیگران را به اطعام مساکین تشویق نمی‌کنند.

رفتار پیامبر اکرم (ص) و بیانات قرآن کریم فضایی به وجود آورد که در آن، فاصلهٔ طبقاتی، فقر و بی توجهی به محرومان زشت شمرده می‌شد و مساوات و قسط، ارزشی والا تلقی می‌گردید.

5- یکی از اهداف مهم پیامبر اکرم (ص)، ارتقای جایگاه خانواده، به‌عنوان کانون رشد و تربیت انسان‌ها و مانع اصلی فساد و تباهی بود. احیای منزلت زن و ارزش‌های اصیل او از عناصر اصلی این برنامه به شمار می‌رفت. در آن عصر، زن همچون کالا در نظر گرفته می‌شد و در بسیاری از اقوام و قبایل از کمترین حقوق فردی و اجتماعی، حتی حق مالکیت برخوردار نبود. تولد دختر در خانواده سرافکندگی آن خانواده را به دنبال داشت. در چنین شرایطی که زن، از هرگونه احترام و جایگاه محروم شده بود، رسول خدا (ص) با گفتار و رفتار خویش انقلابی عظیم در جایگاه خانواده و زن پدید آورد.

آن حضرت به یاران خود می‌فرمود:

هیچ مردی نیست که زنی از محارم خود را شاد کند، مگر آنکه خداوند، روز قیامت او را شاد خواهد کرد.

 وقتی به ایشان می‌گفتند کسی دختردار شده است، می‌فرمود:

دختران چه فرزندان خوبی هستند، سرشار از لطف، آماده کمک به پدر و مادر، اُنس گیرنده، باعث برکت، ریزبین، هنرمند و ظریف کار.

با گرویدن مردم به اسلام، زن منزلت انسانی خود را کسب کرد و استقلال مالی به دست آورد. حضور زن در جامعه با عفاف و پاک‌دامنی توأم شد، رابطه زناشویی در چارچوب خانواده و به شکل ازدواج قرار گرفت و استفادهٔ ابزاری از زن لغو شد تا خانواده کانون رشد فضایل اخلاقی، دوستی و مودت گردد و محیط جامعه از فساد و بی‌بند و باری محفوظ بماند و حریم عفاف و عزت زن حفظ شود.

6- از اقدامات مهم رسول خدا (ص) ایجاد نگرشی جدید در جامعه بود که موجب تحوّل در روابط بین ملت‌ها گردید. تا پیش از آن، پادشاهان، رؤسای قبایل، اشراف و بزرگان، معمولاً روابط خود با دیگران را بیشتر براساس منافع مادی، زیر سلطه درآوردن قبایل و سرزمین‌های یکدیگر تنظیم می‌کردند و مردم را به سوی این اهداف سوق می‌دادند.

رسول خدا (ص) این صف بندی‌ها و جبهه‌گیری‌ها را مردود اعلام کرد و آموخت که دو جبهه‌ای که واقعاً در مقابل یکدیگر قرار دارند، جبههٔ حق و جبههٔ باطل است. جبههٔ حق، جبههٔ یکتاپرستان، عدالت خواهان و صالحان است. جبههٔ باطل، جبههٔ مشرکان، کافران، ستمگران و مفسدان است. مسلمانان باید میان خود پیوند برادری برقرار کنند و با ظالمان و مفسدان مبارزه نمایند.

7- رسول خدا‌ (ص)، تلاش کرد جامعه‌ای بنا نهد که مردم آن جامعه در عین توجه به رستگاری اخروی به عنوان هدف اصلی زندگی، برای رشد و تعالی زندگی دنیوی خود نیز تلاش کنند. یعنی افرادی تربیت شوند که هم از زیبایی‌های جهان آفرینش و نعمت‌های خداوند بهره صحیح را می‌برند و هم با بندگی و راز و نیاز با خداوند متعال و پایبندی به اخلاق، خود را برای تقرب الهی و رستگاری جاودانه آماده می‌سازند.

8- رسول خدا (ص) دعوت خود را در جامعه‌ای آغاز کرد که نشانه‌هایی بسیار اندک از تعقل و تفکر و دانایی در آن یافت می‌شد. زندگیشان سرشار از خرافات و جهل بود. شعر می‌سرودند، امّا برای شراب، شکار، غارت، عشق حیوانی و بت. برای آمدن باران آتش می‌افروختند. شتر سالم را با آهن حرارت دیده داغ می‌زدند تا شتر دیگری که مریض است بهبود یابد. گفته‌اند در میان این مردم فقط هفده نفر بودند که خواندن و نوشتن می‌دانستند. پیامبر اکرم (ص) آمد تا این آداب جاهلی را نابود کند و مردم را به سوی زندگی مبتنی بر تفکر و علم سوق دهد. اولین آیاتی که بر رسول خدا (ص) نازل شد و آغازگر رسالت وی بود، دربارهٔ دانش و آموختن بود.

دعوت به تفکر، تعقل، تدبر و خردورزی در جای جای این کتاب آسمانی مشاهده می‌شود. نزول تدریجی آیات قرآن کریم و دعوت مکرّر این کتاب به خردورزی و دانش از یک طرف و تشویق‌های دائمی رسول خدا به علم آموزی از طرف دیگر، سدّ جاهلیت و خرافه‌گرایی را شکست و یکی از جاهل‌ترین جوامع آن روز را مشتاق علم ساخت. رسول خدا (ص) نه تنها همه را دعوت به علم آموزی کرد، بلکه فرمود:

«طلب علم بر هر مرد و زن مسلمانی واجب است.»